انتزاع در عکاسی{1}

انتزاع در عکاسی در انگليسي به معنی نامحسوس (حس نشده) و ساده شده است. آن چه مطابق واقع نيست. يا به اندازه‎ای كه از امور جاری قابل مشاهدهْ ساده شده و ديگر به مورد اصلی خود شباهتي ندارد. در اين گونه عكاسی، چيزي برجسته شده و پيرامون‎اش تغيير می‎يابد. يا اين كه، در كلِ فضای اثر تغييری غير عادی ايجاد شده است. مفهوم اساسي واژه‎ي Abstract را بايد در تاريخِ هنرِ غرب جست‎وجو كرد. اما، انتزاعْ نزد ما ايرانيان مفهومي فلسفي دارد. تلاش مي‎كنيم آثار توليد شده‎ي اخير را با اين مفهوم حلاجي كنيم. و نه اين كه اصلا عكاس از اين مفهوم خبري دارد يا نه. آبستره كردن به معناي «مفهومي كردن»: هر «تغيير»ي كه در محيط انساني يا طبيعت (از سوي عكاس) ايجاد مي‎شود مفهوم خودش را توليد مي‎كند، و اين تغيير را هنرمند از زاويه‎ي خودش انجام مي‎دهد. هرگونه «تغيير» در موجوديت اشيا و پديده‎ها مفهومي پديد مي‎آورد. ثبت لحظات عادي يا به عبارتي تكراري (از نظر مشاهده) مفهوم نويي نمي‎آفريند. عكاس، هم چون جادوگري كه از پشت‎اش يا درون كلاهي چيزي نشان‎مان مي‎دهد، در زمره‎ي تصاوير انتزاعي بلاتكليف مي‎گنجد: تصاويري كه به جايي بند نيستند. اين گونه آفرينش كه با دريافت‎هاي حسي غيرممكن است، مفهوم هنري نمي‎يابند. شاعر «چيزي» از هيچ پديد نمي‎آورد. عكاسْ زاويه‎اي را برمي‎گزيند كه بخشي از طبيعت يا اجتماع است. و جدا كردن بخشي از واقعيتْ به منظور قصدي انجام مي‎گيرد. اين قصدْ همان فلسفه‎ي كار انتزاعي‎ست. اين گونه جدا كردن بايد مفهومي نو برپا كند كه در تعبيرهاي هنري بگنجد. در حالت كلی، هر گونه توصيفِ طبيعت و اجتماع نمي‎تواند در تعريف انتزاع بگنجد. تلاش انسان براي برآوردن خواسته‎ی دروني و دست بردن در كار طبيعت براي تغيير آن، در حوزه‎ی تعريف انتزاع قرار مي‎گيرد. توصيف كردن و تغيير دادن: واژه‎ی «توصيف» را نزديك به امور جاری مي‎توان نام برد و «تغيير» را كه بنيان كار هنری ‎ست، با تعريف انتزاع منطبق كرد. با اين حساب سرانگشتی، توصيف بيانی‎ست از زبان جاری و عادی. عكاسی كه در شرايط نور غير عادي و نورسنجی ويژه (مثلا از طبيعت) عكس‎برداری مي‎كند، درصدد تغيير وضع آرايش اشياست. آفرينش در عكاسی هم چون جادوگري نيست كه از هيچْ چيزي پديد آورد. او با چشمان خود به دور و برش نگاه مي‎كند و از كليتی كه در چشمان مردمِ ديگر نقش بسته موضوعی جزيي‎تر پديد مي‎آورد. در كوه و دشتْ عناصر بي‎شماري ديده مي‎شود كه در نگاهِ عادی كليتی به نام طبيعت يافته است. اما نشان دادن خطوطی از برف با عنوان «رگ‎هاي برفي» موضوعی انتزاعی به بار مي‎آورد. عكاس مي‎بيند و مي‎آفريند و جادوگری يا چشم بندي كار او نيست. او با اشيای پيرامون كار دارد و گريبان‎گير آنان است و از اين رو، تصوري از خواست‎هايش را از اشيا برملا مي‎كند. سنگ مي‎تواند به تصوری از هنرمند بدل شود. آن را مي‎شكافد، تراش مي‎دهد يا اين كه تصويری خيالي در عكس پديدار مي‎كند. كادر بندی در عكاسی كارِ بركندن را انجام مي‎دهد. كلی كه به نحوي كاربردی با جزءِ موردِ عكاسيی ما مرتبط بوده است. اشيا و اجزايی كه عموما تعريف كاربردی دارند حتا به تنهايی نيز چنين مفهومی را سراغ مي‎دهند: صندلی با پايه‎ي شكسته يا قطعه عكسی گرد و غبار گرفته. درجه‎ی انتزاع را با اين روش مي‎توان حدس زد: پيازی روی ميز قرار دارد. الف) چارچوب دوربين ما هر دو (پياز و ميز) را تصوير مي‎كند. ب) چارچوب ما به پياز نزديك شده و از هيكل ميز چيز اندكی مانده است. پ) تركيب‎بندی ما كه از نور تابيده بهره برده، چيزی را تصوير مي‎كند كه چندان به پياز شباهت ندارد. ت) تصوير ما سايه‎ي پياز را با اندكی از خود پياز تشكيل مي‎دهد. ث) سايه‎ی پياز با رگه‎هايی از سطح ميز تركيب‎بندی مي‎شود. ... بند پيشين را با اين گونه تصوير فلسفی مقايسه كنيم: الف) سطح صاف و براق فلزی تصوير چهره‎ی ما را باز مي‎تاباند. ب) قدري به سطح فلز نزديك مي‎شويم و بازتاب تصويرمان را از دست مي‎دهيم. پ) با عدسی نگاه مي‎كنيم و رگه‎های ريز از فلز قابل مشاهده است. ت) يك ميكروسكوپْ تصويری به دست مي‎دهد كه هر گز به فلز شباهت ندارد. ث) نمايش‎گر الكترونی سطح فلز را به طور كلی از هم مي‎درد و گوي‎های مولكولی را نشان مي‎دهد. ... در اين گونه مواقع، تصوير به دست آمده (حتا در فضاهای شاعرانه) هيچ ارجاعی به واقعيت بيرونی ندارند: واقعيتی كه چشمان ما با ديدن مكررشان تعريف كرده است. در اين جا، منطقيی ست كه براي هر فضای به دست آمده مفهومی و تعاريفی نو به دست داده شود. واژه‎های «حقيقت» و «واقعيت» يا «عينيت» خريدار زيادی نخواهد داشت. اين واژه‎ها در اين گونه فضاها فرسايش يافته و كاربرد نمی‎يابد. ولی، تاكنون پاسخی داده نشده است كه آيا اين گونه به دست دادن تصاوير و تغيير در وضعيت عادی آن‎ها ارزشی دارد يا نه. اين كه «تا كجا مي‎توان درجه‎ی انتزاع را پيش برد» هنوز پاسخی يافته نشده است. چنين فضاهايی زبان گفتاری خود را مي‎خواهد و از آن جا كه بي‎شمار تجربه وجود دارد، گفتار پيچيده‎ای را فراهم خواهد آورد. جزئي كه ارتباط آن با كل نگه داشته مي‎شود حسي نوستالژيك مي‎آفريند: كز نيستان تا مرا بُبريده‎اند/ از نَفيرم مرد و زن ناليده‎اند. نای من كه از ناي هستی‎ست جدا مانده و روزگارِ وصل مي‎جويد. اگر نيمكت كه كاربرد نشستن دارد باژگون در زمين افتاده باشد، مفهومی عاطفی توليد مي‎كند: كهنه جامه‎اي كه زمانی انسانی را همراهی مي‎كرده در ميان مرداب‎ها رها گشته- تك درختی كه بر بلندی تنها و استوار مانده...

آفرينش در عكاسی هم چون جادوگري نيست كه از هيچْ چيزي پديد آورد. او با چشمان خود به دور و برش نگاه مي‎كند و از كليتی كه در چشمان مردمِ ديگر نقش بسته موضوعی جزيي‎تر پديد مي‎آورد. در كوه و دشتْ عناصر بي‎شماري ديده مي‎شود كه در نگاهِ عادی كليتی به نام طبيعت يافته است. اما نشان دادن خطوطی از برف با عنوان «رگ‎هاي برفي» موضوعی انتزاعی به بار مي‎آورد.